تغذیه و نقش آن در ترمیم زخم

ترمیم زخم یک فرایند انرژی‌بر است. بدنی که سوءتغذیه دارد، حتی با بهترین پانسمان و دبریدمان، روند بهبود طولانی‌تری خواهد داشت. مرور سیستماتیک Cochrane و راهنمای ESPEN تأکید می‌کنند که ارزیابی تغذیه‌ای بخشی جدایی‌ناپذیر از مدیریت زخم مزمن است.

غربالگری وضعیت تغذیه

ابزارهای ساده‌ای مانند MNA-SF (Mini Nutritional Assessment - Short Form) برای سالمندان و MUST (Malnutrition Universal Screening Tool) برای بزرگسالان، در طول کمتر از پنج دقیقه می‌توانند خطر سوءتغذیه را شناسایی کنند. هر بیمار با زخم مزمن، در آغاز درمان و سپس به‌صورت ماهانه، باید غربال شود.

نیاز پروتئینی

بدن سالم به حدود ۰.۸ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز نیاز دارد، اما در حضور زخم مزمن این نیاز به ۱.۲۵ تا ۱.۵ گرم بر کیلوگرم در روز و در زخم بستر مرحله سه و چهار حتی تا ۲ گرم بر کیلوگرم می‌رسد. منابع پروتئینی توصیه‌شده شامل ماهی، تخم‌مرغ، مرغ، حبوبات و لبنیات کم‌چرب هستند.

نقش انرژی و کربوهیدرات

نیاز انرژی روزانه در بیمار با زخم فعال معمولاً ۳۰ تا ۳۵ کیلوکالری بر کیلوگرم وزن بدن است. در بیماران دیابتی، انتخاب کربوهیدرات‌های پیچیده با شاخص گلیسمی پایین، در عین تأمین انرژی، از نوسان قند جلوگیری می‌کند.

ریزمغذی‌های کلیدی

• ویتامین C — برای سنتز کلاژن ضروری است؛ کمبود آن ترمیم را به‌شدت کند می‌کند. منابع: مرکبات، فلفل دلمه‌ای، کیوی، گوجه‌فرنگی.
• ویتامین A — در پرولیفراسیون اپیتلیوم و پاسخ ایمنی نقش دارد. منابع: جگر، تخم‌مرغ، هویج، اسفناج.
• روی (زنک) — کوفاکتور آنزیم‌های ترمیم بافتی است. منابع: گوشت قرمز، آجیل، حبوبات و غلات کامل.
• آهن — برای انتقال اکسیژن به بافت لازم است؛ کم‌خونی روند بهبود را به‌طور معنی‌دار طولانی می‌کند.
• ویتامین D — تأثیر آن در پاسخ ایمنی و بازسازی بافت در حال مطالعه است؛ سطح کمتر از ۲۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر در ایران شایع است.
• آرژینین و گلوتامین — اسیدهای آمینه کلیدی در سنتز کلاژن و عملکرد سلول‌های ایمنی.

آب و هیدراتاسیون

کم‌آبی، حتی خفیف، گردش خون پوست را کاهش می‌دهد. در غیاب محدودیت قلبی یا کلیوی، مصرف ۳۰ میلی‌لیتر آب به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز توصیه می‌شود.

مکمل‌های تجاری ویژه زخم

مکمل‌های آماده حاوی پروتئین، آرژینین، گلوتامین، روی و ویتامین‌های آنتی‌اکسیدان (مانند Cubitan یا فرمولاسیون‌های مشابه) در مرور سیستماتیک Cereda و همکاران (Ann Intern Med 2015) نشان داده‌اند که می‌توانند سرعت بسته شدن زخم بستر را افزایش دهند. این مکمل‌ها باید با مشاوره پزشک یا کارشناس تغذیه تجویز شوند، نه به‌صورت خودسرانه.

هشدارها

• افزایش بی‌رویه پروتئین در بیمار با نارسایی کلیه می‌تواند خطرناک باشد.
• مکمل‌های ویتامین A در سطوح بسیار بالا سمی هستند.
• مصرف بلندمدت و دوز بالای روی، جذب مس را کاهش می‌دهد.

منابع علمی

1. Cereda E, Klersy C, Serioli M, et al. A nutritional formula enriched with arginine, zinc, and antioxidants for the healing of pressure ulcers: a randomized trial. Ann Intern Med. 2015;162(3):167–174. https://doi.org/10.7326/M14-0696
2. Posthauer ME, Banks M, Dorner B, Schols JM. The role of nutrition for pressure ulcer management: National Pressure Ulcer Advisory Panel, European Pressure Ulcer Advisory Panel, and Pan Pacific Pressure Injury Alliance white paper. Adv Skin Wound Care. 2015;28(4):175–188. https://doi.org/10.1097/01.ASW.0000461911.31139.62
3. Volkert D, Beck AM, Cederholm T, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr. 2019;38(1):10–47. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2018.05.024
4. Quain AM, Khardori NM. Nutrition in Wound Care Management: A Comprehensive Overview. Wounds. 2015;27(12):327–335.